Obszar Jastrzębia-Zdroju pozostaje pod znaczącym wpływem eksploatacji górniczej i nie jest on szczególnie istotny z punktu widzenia powiązań przyrodniczych w skali kraju czy nawet regionu. W konsekwencji znajduje się poza krajowymi sieciami ekologicznymi ECONET oraz Natura 2000. Nie mniej jednak warto zapoznać się z podstawowymi informacjami na temat środowiska, w którym żyjemy. Wiedza o klimacie, wodach, powietrzu, glebach, krajobrazie, szacie roślinnej pozwala lepiej rozumieć świat, który nas otacza, dostrzegać skutki ludzkich działań i zapobiegać im.

 

Zgodnie z podziałem Polski na dzielnice klimatyczne, Jastrzębie-Zdrój leży w obrębie dzielnicy podsudeckiej. Klimat charakteryzuje się dużą zmiennością, na co znaczny wpływ ma bliskość Bramy Morawskiej oraz zalesionego kompleksu Beskidu Śląskiego i lasów rybnicko-pszczyńskich.

Najczęściej wiejącymi wiatrami są wiatry z kierunku południowo-zachodniego, najrzadziej występują wiatry z północy. Wiatry wiejące nad terenem miasta w większości są wiatrami słabszymi, o prędkości do 2m/s, co powoduje, że prawie 70% dni w roku występuje osłabiona możliwość wymiany powietrza nad miastem. Średnia roczna temperatura powietrza wynosi +8,2C; najniższe średnie temperatury roczne notuje się w styczniu: - 1,9C, zaś najwyższe w lipcu: +17,4C. Średnia wartość wilgotności względnej powietrza wynosi 77%. Miesiącem z największą ilością opadów jest lipiec, najmniejszą ilością opadów charakteryzuje się styczeń i luty. Najwięcej dni z mgłą występuje w październiku, najmniej w miesiącach letnich. Średnia suma opadów w roku wynosi około 767 mm.

W granicach administracyjnych Jastrzębia-Zdroju swoje źródła mają następujące rzeki i cieki wodne: Jastrzębianka, Ruptawka, Gmyrdek, Pszczynka, Pająkówka, Bzianka, Dębinka i Cisówka.

Przez obszar miasta przebiega dział wodny I rzędu Wisła - Odra. Do zlewni Wisły należy Pszczynka wraz z dopływami, zaś do Odry wody odprowadza rzeka Szotkówka (dł. koryta na terenie miasta - 8,0 km), przepływająca przez teren miasta wraz z dopływami: Jastrzębianką, Ruptawką i Gmyrdkiem (dopływ Ruptawki).

Istniejące na terenie naszego miasta powierzchniowe zbiorniki wodne w większości są pochodzenia przemysłowego. Są to przede wszystkim zapadliska górnicze powstałe wskutek osiadania terenu po wyeksploatowaniu węgla kamiennego i wypełnieniu tak powstałej niecki wodą. Zbiornikami przemysłowymi są również osadniki wód dołowych i poflotacyjnych. Część zbiorników wodnych (zalewisk) zagospodarowana została jako stawy rybne, w których występują różne gatunki ryb, m.in. karp, karaś, lin, okoń, wzdręga, szczupak, sandacz, płoć, ukleja. Oprócz nich, na powierzchni ok. 23 ha, założone zostały, głównie przez rolników, hodowlane stawy rybne. Większość zbiorników wodnych nie ma jednak znaczenia gospodarczego, lecz istnienie tych akwenów jest bardzo ważne dla zwiększenia lokalnej retencji.

STAN CZYSTOŚCI WÓD

Głównym źródłem zanieczyszczenia wód przepływających przez miasto są ścieki bytowe, komunalne, przemysłowe i wody opadowe. Największy udział w zanieczyszczeniu wód mają ścieki bytowe. Są one oczyszczane w oczyszczalniach ścieków. Na terenie miasta funkcjonują obecnie dwie oczyszczalnie: "Ruptawa," "Dolna".

Do oczyszczalni spływa poprzez system kolektorów około 83 % wytworzonych ścieków. Pozostałe ścieki częściowo oczyszczane są w indywidualnych systemach oczyszczania ścieków (oczyszczalnie przydomowe), gromadzone są w zbiornikach bezodpływowych lub odprowadzane są bezpośrednio do środowiska, stanowiąc zagrożenie dla czystości wód powierzchniowych i podziemnych.

Stan czystości wód powierzchniowych znajdujących się w rzekach i potokach jest przedmiotem stałych badań wchodzących w skład systemu Państwowego Monitoringu Środowiska. Jednakże zaznaczyć należy, że punkty monitoringu regionalnego zlokalizowane są poza miastem, stąd stan czystości wód kontrolowany jest na zlecenie miasta, raz w roku, przez Ośrodek Badań i Kontroli Środowiska w Katowicach.

Czynnikiem w znacznym stopniu oddziaływującym na poziom życia jest stan czystości powietrza atmosferycznego. Substancje, które zmieniają skład atmosfery są zanieczyszczeniami. Czas ich przebywania w atmosferze jest inny dla każdej substancji. Substancje te są usuwane z atmosfery poprzez procesy fizyczne (osiadanie, wymywanie), reakcje chemiczne, w których powstają inne związki będące często innymi zanieczyszczeniami (zanieczyszczenia wtórne) lub dzięki procesom biologicznym. Zanieczyszczenie powietrza należy do najbardziej niebezpiecznych zagrożeń środowiska. Wyróżnia się zanieczyszczenia pyłowe i gazowe. Zanieczyszczenia pyłowe powstają w procesach produkcyjnych oraz w procesach spalania (głównie paliw stałych).

Ilość i rodzaj emitowanych pyłów zależy od rodzaju paliwa (stopnia rozdrobnienia, zawartości i składu popiołu, zawartości części lotnych, itp.) oraz warunków spalania (m.in. temperatury spalania, rodzaju rusztu, przepływu powietrza i spalin). Do zanieczyszczeń gazowych należą m.in: dwutlenek siarki, tlenki azotu, tlenek węgla, dwutlenek węgla, węglowodory oraz tzw. utleniacze (są to substancje zanieczyszczające wtórne, powstałe na drodze reakcji fotochemicznych, np. ozon, formaldehyd). Emisja gazów z procesów spalania paliw zależna jest m.in. od rodzaju paliwa, wielkości zużycia, warunków spalania, rodzaju paleniska. Źródłem emisji zanieczyszczeń pyłowych i gazowych są chłodnie wentylatorowe, zakłady energetyczne, przemysłowe, kotłownie komunalne, paleniska indywidualne, środki transportu, itp. Zanieczyszczenia mogą być wprowadzane do powietrza w sposób zorganizowany - za pośrednictwem emitorów lub w sposób niezorganizowany - z hałd, składowisk odpadów, pożarów, itp.

W naszym mieście głównymi źródłami zanieczyszczenia powietrza są:
- elektrociepłownie: "Zofiówka" i "Moszczenica", wykorzystujące jako paliwo miał węglowy oraz gaz pochodzący z odmetanowania kopalń,
- Jastrzębska Spółka Węglowa S.A.: KWK "Borynia-Zofiówka-Jastrzębie"
- indywidualne kotłownie.

W mieście zorganizowany jest system pomiarowy zanieczyszczeń powietrza atmosferycznego. Śląska Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna bada średnioroczne stężenia zanieczyszczeń powietrza, a w punkcie zlokalizowanym przy Urzędzie Miasta - (średniodobowe stężenia dla substancji i związków zanieczyszczających powietrze, tj.: pyłu zawieszonogo PM10, pyłu całkowitego TSP, ołowiu, kadmu, manganu, niklu, chromu, miedzi oraz 9 związków WWA, w tym benzoalfapirenu).

Od 2002 roku stężenie substancji zanieczyszczających powietrze w obszarze transgranicznym badane jest przez Instytut Ekologii Terenów Uprzemysłowionych w Katowicach, na stacji pomiarowej utworzonej wspólnie z Urzędem Miasta, a zlokalizowanej w Jastrzębiu - Moszczenicy.

Analizując wyniki pomiarów, stwierdzić należy, że od kilku lat, sukcesywnie i w sposób zauważalny, spadają wielkości zanieczyszczeń powietrza atmosferycznego substancjami toksycznymi pochodzącymi z rodzimych źródeł. Udział zanieczyszczeń pochodzących z Republiki Czeskiej, określony na podstawie dotychczasowych pomiarów, należy uznać za istotny, szczególnie w zakresie NO2 (dominuje napływ głównie ze strony Detmarovic).

Gleba stanowi podstawowy, nieodnawialny element ekosystemu, który charakteryzuje się określonymi właściwościami chemicznymi, fizycznymi i biologicznymi, ukształtowanymi pod wpływem wielowiekowego działania naturalnego procesu glebotwórczego oraz rolniczej i pozarolniczej działalności człowieka.

Na terenie Jastrzębia-Zdroju dominują 4 typy gleb: gleby bielicowe i pseudobielicowe, brunatne i brunatne wyługowane.

O stopniu degradacji gleb, jak i występowaniu w ich składzie różnych pierwiastków chemicznych, decyduje rodzaj przemysłu w najbliższym sąsiedztwie emitora. Duży wpływ na zanieczyszczenie gleb ma transport samochodowy. Dodatkowym, znaczącym źródłem występowania zanieczyszczeń w glebie jest chemizacja rolnictwa, tj. stosowanie nawozów mineralnych (sztucznych) w nadmiarze (przenawożenie), powodujące zachwianie równowagi pomiędzy makro i mikroelementami w glebie. Niekorzystnie wpływa też na glebę stosowanie, zwłaszcza w nadmiarze, środków ochrony roślin (pestycydów), takich jak: insektycydy (środki do zwalczania owadów), herbicydów (środki do niszczenia chwastów) i fungicydów (środki do zwalczania grzybów chorób grzybowych).

Nie ma dziś wątpliwości, że tak samo jak stosowanie nawozów mineralnych, tak również stosowanie chemicznych środków ochrony roślin jest przyczyną zachwiania równowagi biologicznej i chemicznej w glebie.

Cechą charakterystyczną Jastrzębia-Zdroju jest podział terytorium miasta na dwa różniące się pod względem krajobrazowym obszary, co jest efektem położenia na styku odmiennych krajobrazowo jednostek fizyczno-geograficznych i zróżnicowanego wpływu działalności człowieka na środowisko.

Południowa część miasta charakteryzuje się bogatym urzeźbieniem i rozmaitością form krajobrazu. Na tym terenie występują duże różnice wysokości względnej, dość gęsta sieć rzeczna, a pokrycie mało odpornymi na erozję wodną osadami oraz glebami bielicowymi i brunatnymi, spowodowało powstanie szeregu jarów o stromych zboczach do dziś pokrytych lasami. Południowa część miasta cechuje się harmonijnym krajobrazem. Zachowało się tu szereg cennych pod względem przyrodniczo-krajobrazowym obszarów z krajobrazem zbliżonym do naturalnego, występowaniem szeregu gatunków roślin i zwierząt podlegających ochronie prawnej lub rzadkich. Odmiennie przedstawia się krajobraz północnej części Jastrzębia Zdroju, położonej na obszarze monotonnej pod względem ukształtowania powierzchni doliny Wisły. Północna część miasta obejmuje obszary silnie zainwestowane współczesną zabudową oraz przekształcone działalnością górniczą.

Znamienną cechą miasta jest bardzo duży udział użytków rolnych. Przyrodniczo cenne są niezbyt intensywnie użytkowane fragmenty łąk, związanych zwłaszcza z siedliskami wilgotnymi. Łąki te odznaczają się często dużym bogactwem florystycznym i faunistycznym.

Istotnym elementem przyrodniczym i krajobrazowym są lasy, mimo, że ich powierzchnie są mocno rozproszone. Tylko nieliczne tworzą większe, zwarte kompleksy:

- Las Kyndra, przylegający od południowego wschodu do centrum miasta (181 ha),
- Las Biadoszek, położony na południe od drogi Moszczenica Ruptawa (110 ha),
- Las Pastuszyniec, znajdujący się na pograniczu Jastrzębia Zdroju, Zebrzydowic i Republiki Czeskiej (łącznie 180 ha, z tego na terenie miasta 47 ha),
- Las Dębina przy granicy z Żorami (48ha),
- Las Ruptawiec przy granicy z Pielgrzymowicami (36 ha).

Ogółem lasy zajmują powierzchnię około 8% obszaru miasta. Na ogólną powierzchnię 623 ha - 314 ha, to lasy Skarbu Państwa, w tym 297 ha administrowanych przez Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe - Nadleśnictwo Rybnik. Pozostałe 309 ha stanowią: lasy prywatne (230 ha), komunalne - miejskie (49 ha) oraz innych osób prawnych (30 ha).

Zdecydowana większość lasów nie przedstawia większych walorów przyrodniczych. Jednak niektóre fragmenty zachowały się w stanie zbliżonym do naturalnego i znajdują się w miejscach, które ze względu na ukształtowanie terenu lub nadmierną wilgotność gruntu, nie nadawały się do wykorzystania rolniczego. Dobrze zachowane fragmenty łęgu jesionowo-olszowego znajdują się w południowo-zachodniej części lasu Biadoszek, a nieco gorzej zachowane w lesie Pastuszyniec. W północnej części lasu Kyndra znajduje się zachowane w średnim stanie zbiorowisko olsu porzeczkowego. Ponadto, zachowane w średnim stanie zbiorowiska grądu subkontynentalnego występują: na terenie Parku Zdrojowego, w rejonie potoku Gmyrdek, w Bziu Górnym i Pająkówce.

Na podstawie dotychczasowych badań flory i fauny miasta, należy uznać, że tereny o wysokich walorach przyrodniczych występują zarówno na obrzeżach, jak i w pobliżu centrum miasta. Są to głównie słabo zniekształcone lasy zbliżone do naturalnych, kompleksy roślinności łąkowej, czy też niektóre sztuczne zbiorniki wodne oraz roślinność związana z ich strefą brzegową. Kilkusetletnie drzewa spotykane są zarówno w kompleksach leśnych, jak i na terenach zurbanizowanych. Część z tych drzew posiada status pomnika przyrody. W mieście znajdują się pomniki przyrody ustanowione przez Wojewodę, i są to:

buk zwyczajny odmiana czerwonolistna
- drzewo rośnie przy ul.P. Findera obok byłej rozlewni wód mineralnych, obwód pnia mierzony na wysokości 1,30m od powierzchni terenu wynosi 325 cm;

grupa drzew gat. buk zwyczajny 14 szt.
- drzewa rosną w otoczeniu innych drzew, w jarze za Urzędem Skarbowym przy ul. 11 Listopada, obwody pni od 315 do 325 cm;

dąb szypułkowy
- rośnie przy ul. Ks. Płonki, w pobliżu kościoła w Ruptawie - miejscowa ludność nazwała go "Jakub", obwód pnia 420 cm;

oraz przez Radę Miasta:

dęby szypułkowe:
- 2 drzewa przy ulicy Rolniczej w Bziu Górnym o obwodach 550 cm i 395 cm - rosną na terenie gospodarstwa rolnego; dąb o obwodzie 550 cm jest najpotężniejszym drzewem rosnącym na terenie miasta;
- przy ul. Zamkowej w Boryni, w parku otaczającym pałac, obwód pnia 432cm;
- na terenie cmentarza parafialnego ( w pobliżu bramy) przy ul. Kościelnej w Moszczenicy, obwód pnia 380 cm;
- w Bziu Zameckim przy ul. Klubowej, w zachodniej części parku podworskiego (Zameczku), obwód pnia 470 cm;
- przy ulicy Kasztanowej: dąb o obwodzie pnia 409 cm (w pasie drogowym, obok posesji nr 66) i dąb o obwodzie pnia 500 cm na terenie prywatnym ( posesja o nr 66);
- w lesie, w rejonie ul. Cichej, przy niebieskim szlaku turystycznym, obwód pnia 370 cm;
- 2 drzewa w Ruptawie przy ul. Matejki, na łące, na terenie prywatnym (około 150 m od drogi), obwody pni 380 cm i 360 cm;
- przy ul. Ks. Płonki w Ruptawie, na terenie cmentarza parafialnego, obwód pnia 410 cm;
- przy ul.Matejki 56, na terenie prywatnym, obwód 360 cm;

3 drzewa pomnikowe przy ul.1 Maja obok Hotelu "Dąbrówka"
- kasztanowiec o obwodzie pnia 390 cm,
- wiąz szypułkowy o obwodzie pnia 370 cm,
- lipa drobnolistna o obwodzie pnia 370 cm;

3 drzewa pomnikowe przy ul. J.Kusocińskiego Os. Chrobrego
- rosną na skraju lasu w rejonie kompleksu garaży (ok. 200 m od hali sportowej): 2 dęby szypułkowe o obwodach pni 530 i 435cm oraz buk zwyczajny o obwodzie 430 cm;

lipy drobnolistne:
- rośnie przy ul. Świerczewskiego w Bziu Zameckim - po lewej stronie wejścia na cmentarz parafialny, obwód drzewa wynosi 345 cm,
- przy ul.Pszczyńskiej 137, na terenie prywatnym, obwód 320 cm;
- 2 drzewa przy ul.Wodzisławskiej 32, na terenie prywatnym, obwody: 300 cm i 390 cm.

wiązy szypułkowe
- 2 drzewa przy ul. 1 Maja, w parku otaczającym budynek Uniwersytetu Śląskiego, o obwodzie pni: 425 cm (od strony ul. K. Miarki) i 330 cm (przy parkingu);
- przy ul.Świerczewskiego 298 A w Bziu, na terenie prywatnym, obwód 355 cm;

buk zwyczajny
- rośnie w jarze rejon skrzyżowania ul. W. Jagiełły i Al. J. Pawła II, obwód 360 cm;

Na terenie całego miasta występuje około 400 gatunków roślin naczyniowych, w tym 62 gatunki rzadkie oraz bogata flora mchów i grzybów.

Gatunki objęte ochroną ścisłą:
- skrzyp olbrzymi występuje w: Szotkowicach, Ruptawie, Biadoszku, Bziu Zameckim, w lesie, w okolicach hali sportowej,
- salwinia pływająca - Pająkówka, Cisówka (stawy),
- wawrzynek wilczełyko - Pająkówka,
- kukułka szerokolistna - Bzie Zameckie, Pająkówka (wilgotne łąki),
- kruszczyk szerokolistny - las Kyndra,
- grzybieńczyk wodny - Szotkowice (staw).

Gatunki objęte ochroną częściową:
- bobrek trójlistkowy - Pochwacie, Bzie, Pająkówka (wilgotne łąki),
- bluszcz pospolity - często w lasach, okazy kwitnące: Park Zdrojowy, las Kyndra,
- barwinek pospolity Park Zdrojowy, Pochwacie, Pająkówka,
- grążel żółty Szeroka (staw),
- kalina koralowa licznie w lasach,
- konwalia majowa Park Zdrojowy,Pochwacie,
- kopytnik pospolity Park Zdrojowy, OWN, Pająkówka, Bzie Zameckie,
- kruszyna pospolita - licznie w lasach,
- porzeczka czarna - las Kyndra,
- przytulia wonna - Bzie Zameckie,
- czosnek niedźwiedzi Park Zdrojowy.

Na terenie miasta występują również gatunki nie objęte jeszcze ochroną, lecz bardzo rzadkie i uznane za zagrożone w skali regionu:
- czermień błotna - Pochwacie, las Kyndra,
- kokorycz pełna - Park Zdrojowy,
- łuskiewnik różowy - Bzie Zameckie,
- siedmiopalecznik błotny - Borynia,
- zmętnica błotna - okolice ul. Dębina i PowstańcówŚl. (stawy, zatopiska).

Spośród występujących na terenie miasta grzybów, ścisłej ochronie prawnej podlega jedynie smardz jadalny. Interesująco przedstawia się także tutejsza fauna świadcząca o mało zniszczonych ekosystemach.

W czystych wodach i w ich pobliżu żyje kilka gatunków płazów: traszka zwyczajna, ropucha szara, ropucha zielona, rzekotka drzewna i kumak górski oraz gadów: jaszczurka zwinka, padalec zwyczajny i zaskroniec zwyczajny. Ptaki reprezentuje 60 gatunków objętych ochroną prawną, z czego 10 wymienionych poniżej to gatunki ginące, uznane za zagrożone na terenie Górnego Śląska, a jednocześnie lęgowe na terenie miasta Jastrzębie Zdrój: brzegówka, dzięcioł zielonosiwy, kląskawka, pleszka, pokląskwa, potrzeszcz, świerszczak, turkawka, zimorodek, błotniak stawowy.

Z 15 gatunków ssaków, prawnie chronionych jest 10 - są to: jeż wschodni, kret, ryjówka aksamitna, nietoperze, orzesznica, wiewiórka, kuna domowa, tchórz, łaska i łasica gronostaj, z których orzesznicę, wiewiórkę i gronostaja uznano za zagrożone na terenie Górnego Śląska.

W środowisku miasta istotną rolę spełnia zieleń urządzona, stanowiąc większą część terenów otwartych, tzn. niezabudowanych, lokalnie przeważając nad zielenią na stanowiskach naturalnych. W mieście wyróżnić należy niżej wymienione tereny zieleni urządzonej:

- zabytkowe parki i ogrody (Park Zdrojowy im. M. Witczaka, przy Uniwersytecie i Hotelu "Dąbrówka", ogród przy Wojewódzkim Szpitalu Rehabilitacyjnym przy ul. T. Kościuszki, przy zamku w Boryni i Bziu),
- cmentarze (często z wartościowym starodrzewiem),
- ogrody działkowe,
- zieleń przydrożna,
- zieleń osiedlowa,
- ogrody przydomowe.

Działalność górnicza i geologiczna, to jedna z najpoważniejszych ingerencji człowieka w środowisko. Na skutek prac geologicznych, a następnie budowy kopalń i intensywnej eksploatacji wysokiej jakości węgla koksującego, doszło do naruszenia struktury i równowagi środowiska naturalnego człowieka oraz utraty przez miasto walorów uzdrowiskowych.

Efektem prowadzonej eksploatacji górniczej są:
- zmiany rzeźby terenu, w niektórych przypadkach prowadzące do powstania i rozwoju zagłębień bezodpływowych, a w nich zabagnień lub zalewisk.
Zalewiska te koncentrują się głównie na północ od ulicy Dębina oraz w dolinie Szotkówki,
- zmiany profili koryt cieków wodnych, pogarszających warunki przepływu wód, aż do powstawania przeciwspadków, (Pszczynka, Szotkówka, Hynek),
- degradacja gleb wskutek zmian stosunków wodnych, co wpływa na dynamiczne, niekorzystne zmiany warunków wzrostu roślin,
- degradacja krajobrazu, trwałe wyłączenie z produkcji rolnej i leśnej gleb, zagrożenie wód podziemnych, itp.
Na terenie miasta duża część powierzchni zajęta jest pod składowiska odpadów górniczych (ok.230 ha), trzy z nich o łącznej powierzchni 189 ha (Pochwacie, Borynia-Jar, Kościelniok) są w dalszym ciągu eksploatowane.
Na pozostałych zakończono składowanie i zostały zrekultywowane.
Zasolone wody dołowe ze wszystkich kopalń prowadzących eksploatację w granicach miasta odprowadzane są systemem kolektorów "Olza" do rzeki Odry.

Ścieżka dydaktyczno przyrodnicza po Parku Zdrojowym w Jastrzębiu-Zdroju to piękny folder, który można traktować jako swoisty przewodnik po najpiękniejszym miejscu naszego miasta. Zakłada on poznanie środowiska przyrodniczego parku, a także kształtowanie pozytywnych postaw w obcowaniu z przyrodą. Przewodnik ten poszerza także informacje zawarte na planszach tablic informacyjnych ustawionych wzdłuż trasy parku. Publikację ubarwiają piękne zdjęcia zabytków, unikalnych roślin, drzew oraz zwierząt, jakie możemy spotkać w parku.