Strefa biznesu

Transformacja regionów górniczych

Regiony w Europie, w których wydobywa się węgiel kamienny i brunatny, stoją przed bezprecedensowymi wyzwaniami społecznymi i ekonomicznymi w związku z transformacją Europy w kierunku gospodarki zeroemisyjnej.

14 stycznia 2020 r. Komisja Europejska zaproponowała utworzenie Funduszu Sprawiedliwej Transformacji (FST) w ramach Europejskiego Zielonego Ładu. Celem nowego funduszu, którego koncepcja po raz pierwszy pojawiła się w 2017 roku, jest pomoc regionom najbardziej dotkniętym transformacją energetyczną w skutecznej dywersyfikacji gospodarczej. 21 lipca 2020 r. na szczycie Radu Europejskiej określono jego pulę na 17,5 mld euro.

Fundusz jest jednym z trzech filarów Mechanizmu Sprawiedliwej Transformacji, który obejmuje również instrument pożyczkowy dla sektora publicznego utworzony przez Europejski Bank Inwestycyjny i specjalne wsparcie dla inwestycji w ramach programu InvestEU. Łączna wysokość trzech filarów Mechanizmu ma wynieść ponad 100 mld euro.

Artykuł 4 rozporządzenia FST zawiera listę działań, które mogą być przez niego  finansowane. Fundusz może być wykorzystywany wyłącznie do działań przyczyniających się osiągnięcia celów neutralności klimatycznej:

  1. inwestycje produkcyjne w MŚP, w tym przedsiębiorstwa typu start-up, prowadzące do dywersyfikacji gospodarczej i restrukturyzacji ekonomicznej;
  2. inwestycje w tworzenie nowych przedsiębiorstw, w tym poprzez inkubatory przedsiębiorczości i usługi konsultingowe;
  3. inwestycje w działania badawcze i innowacyjne oraz wspieranie transferu zaawansowanych technologii;
  4. inwestycje we wdrażanie technologii i infrastruktur zapewniających przystępną cenowo czystą energię, w redukcję emisji gazów cieplarnianych, efektywność energetyczną i energię ze źródeł odnawialnych;
  5. inwestycje w cyfryzację i łączność cyfrową;
  6. inwestycje w regenerację, dekontaminację i renaturalizację terenów oraz projekty zmieniające ich przeznaczenie;
  7. inwestycje we wzmacnianie gospodarki o obiegu zamkniętym w tym poprzez zapobieganie powstawaniu odpadów i ograniczanie ich ilości, efektywne gospodarowanie zasobami, ponowne wykorzystywanie, naprawy oraz recykling;
  8. podnoszenie i zmiana kwalifikacji pracowników;
  9. pomoc w poszukiwaniu pracy dla osób poszukujących pracy;
  10. aktywne włączanie osób poszukujących pracy;
  11. pomoc techniczną.

Regiony mogą uzyskać dostęp do FST tylko wtedy, gdy posiadają zatwierdzony Terytorialny Plan Sprawiedliwej Transformacji. Terytorialne Plany Sprawiedliwej Transformacji podlegają podobnej procedurze, jak opracowywanie programów operacyjnych w ramach Polityki Spójności. Zgodnie z propozycją Funduszu celem planów jest „przedstawienie zarysu procesu transformacji do 2030 roku zgodnie z krajowymi planami na rzecz energii i klimatu oraz celem przejścia na gospodarkę neutralną dla klimatu, a następnie zidentyfikowanie najbardziej dotkniętych regionów, które powinny być wspierane z Funduszu”.

Unia Europejska zobowiązała się do wsparcia tych społeczności, które będą najbardziej dotknięte procesem odchodzenia od węgla.  W związku z tym plany pomocy tym regionom i ich społecznościom muszą być jak najbardziej kompleksowe.

Dążenie do neutralności klimatycznej oraz maksymalizacja korzyści gospodarczych i społecznych dla mieszkańców także Jastrzębia-Zdroju muszą być priorytetami transformacji i muszą być ściśle ze sobą powiązane, sprawiając, że nadchodząca transformacja energetyczna rzeczywiście nikogo nie pozostawi bez wsparcia.

Ważnym uzupełnieniem FST jest Platforma Sprawiedliwej Transformacji. Jej rola polega na „umożliwieniu dwustronnej i wielostronnej wymiany doświadczeń, wniosków i najlepszych praktyk we wszystkich sektorach, na które będzie oddziaływała zachodząca transformacja”. Platforma ta została uruchomiona 29 czerwca 2020 roku i pod koniec roku udostępni bazę projektów i wiedzy eksperckiej oraz jednocześnie stanowić będzie forum dialogu między regionami objętymi transformacją.

Zakłada się, że proces legislacyjny  na FST w UE potrwa do końca tego roku.

Niezależnie od tych działań Jastrzębie-Zdrój przystąpiło do Deklaracji Burmistrzów i Prezydentów Miast w sprawie Sprawiedliwej Transformacji Regionów Górniczych w Europie realizowanej przez Światowy Fundusz na Rzecz przyrody – WWF. Inicjatywa pod nazwą ,,Sprawiedliwa Transformacja Europa Wschodnia i Południowa” jest projektem w ramach Europejskiej Inicjatywy Klimatycznej (EUKI), agendy Niemieckiego Federalnego Ministerstwa Środowiska, Ochrony Przyrody i Bezpieczeństwa Reaktorów Atomowych (BMU). Oprócz Polski, projekt jest realizowany w Niemczech, Bułgarii i Grecji.

W ramach Deklaracji włodarze poszczególnych miast zobowiązują się do podejmowania dalszych działań na rzecz sprawiedliwej transformacji na poziomie lokalnym oraz do wspierania siebie nawzajem w tworzeniu zrównoważonej przyszłości dla wszystkich. Informacje na temat projektu dostępne są tutaj.

Walczymy w Brukseli o pieniądze na transformację

Należy uniknąć sytuacji, że plan transformacji dla Górnego Śląska, w tym dla Jastrzębia-Zdroju będzie tworzony w Warszawie bez wystarczającego udziału poszczególnych gmin.

W przeddzień rozpoczynającej się Nadzwyczajnej Rady Europejskiej, na której szefowie państw i rządów rozmawiali o unijnym budżecie na lata 2021 – 2027, prezydenci miast górniczych, w tym prezydent Jastrzębia-Zdroju Anna Hetman, spotkali się z komisarzem Fransem Timmermansem, by przekazać mu swoje uwagi dotyczące Nowego Zielonego Ładu i mechanizmów podziału środków w ramach Funduszu Sprawiedliwej Transformacji. Spotkanie odbyło się w ramach inicjatywy WWF, który wspiera regiony górnicze w Grecji, Bułgarii, Niemczech i w Polsce w transformacji.

Przedstawiciele regionów górniczych zwracali uwagę na co mają być wydatkowane środki w ramach Just Transition Fund.

- Założenie Komisji Europejskiej i Funduszu jest takie, żeby dotacje wspierały rozwój miast i regionów, by były przeznaczone na inwestycje w tworzenie nowych firm i rozwijanie małych i średnich przedsiębiorstw, na przekwalifikowanie pracowników, rekultywację terenów, czy innowacyjność. Ten kierunek jest popierany przez samorządy

– wyjaśnia Marta Anczewska z WWF.

I dodaje, że samorządowcy chcą też, by w rozporządzeniach dotyczących wydatkowania pieniędzy z Funduszu Sprawiedliwej Transformacji zapisane były konkretne informacje o tym, że w przygotowaniu regionalnych planów transformacji mają brać aktywny udział samorządowcy z poziomu NUTS3 (podregiony – zgrupowanie kilku powiatów). Chodzi o to, by uniknąć sytuacji, że plan transformacji Górnego Śląska będzie tworzony w Warszawie bądź bez wystarczającego udziału gmin.

 - To dla nas ogromna szansa na uzyskanie szerokiego wsparcia unijnego, by sprostać wyzwaniom społecznymi i ekonomicznymi w związku z transformacją Europy w kierunku gospodarki zeroemisyjnej

– mówi prezydent Anna Hetman.

- Lokalne społeczności muszą być włączone w cały proces transformacji od początku w celu przygotowania planów transformacji i uwzględnienia ich w strategiach energetycznych, klimatycznych i zrównoważonego rozwoju

– podkreśla.

 

Miasto Jastrzębie-Zdrój podawane jest jako przykład gminy górniczej, która musi stawić czoła dużemu wyzwaniu, jakie niesie z sobą transformacja. Stąd obecność prezydent Hetman w Brukseli, gdzie trwają gorące rozmowy o tym jak przeprowadzać transformacje, by były jak najmniej odczuwalne dla lokalnej społeczności. Dodajmy, że wzięli w nich udział europarlamentarzyści, m.in. Jerzy Buzek, Jan Olbrych.

– Mamy dziś na stole historyczny, pierwszy instrument finansowy dla regionów, w których transformacja energetyczna, związana z walką ze smogiem i zmianami klimatu, stanowi szczególne wyzwanie. W Polsce to przede wszystkim Śląsk i Zagłębie. To z myślą o mieszkańcach tych regionów, ponad 1,5 roku temu, wyszedłem z propozycją powołania nowego, odrębnego Funduszu. Cieszę się, że udało się przekonać do niego najpierw cały Parlament Europejski, a potem – Komisję Europejską

– ocenił prof. Jerzy Buzek.

 

Anna Hetman jako przewodnicząca Stowarzyszenia Gmin Górniczych o możliwościach wsparcia transformacji przez Unię Europejską rozmawiała także z Fransem Timmermansem, wiceprzewodniczącym Komisji Europejskiej ds. zielonego ładu.

– W rozmowie z Fransem Timmermansem mówiłam otwarcie, że oczekujemy konkretnych działań i wsparcia finansowego w związku z koniecznością przekształcenia przemysłu ciężkiego i rozwoju gmin w innym niż dotychczas kierunku. Potrzebne są indywidualne programy rozwoju dla poszczególnych regionów, a nawet gmin, bo specyfika każdego z nich jest inna. Warunki lokalne, jakie oddziałują na nie, określają kierunki zmian i dalszego rozwoju. Chcemy naszego udziału na etapie tworzenia takiego programu i podziału środków. Nie wyobrażamy sobie tak ważnych działań bez naszego udziału. Od tego zależy sukces każdego górniczego miasta, a w konsekwencji Polski i Europy

– podsumowuje Anna Hetman.

I dodaje, że transformacja regionów górniczych w Polsce to nie żaden wymysł, ani fanaberia a rzeczywista potrzeba i konieczność. Miliony ludzi nie mogą być zdanych na przypadkowy los, miliony pieniędzy zainwestowanych w miasta i wsie górnicze nie mogą być zmarnowane. To jest ostatni dzwonek, by dokonać zmian odnosząc sukces, bo za kilkanaście lat będzie już za późno.

Co, jeśli jednak rząd zdecyduje, że nie zadeklaruje wdrożenia celu neutralności klimatycznej do 2050 r. lub nie złoży strategii regionalnych spełniających wymogi rozporządzenia unijnego ds.  Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji ryzykując środki unijne?

- To kolejny punkt, o którym samorządowcy dyskutowali z komisarzem Timmermansem. Ich propozycja jest taka, żeby o te 50 procent środków, które Polska hipotetycznie może stracić, samorządy, czy gminy mogły się starać bezpośrednio w ramach konkursów. Trzeba jednak pamiętać, że wszystkie te dyskusje są na razie bardzo teoretyczne, bo nie wiadomo jaką decyzję podejmie Komisja i Parlament Europejski. Nie wiadomo, czy będzie zgoda na propozycję budżetową szefa Rady Europejskiej

- zaznacza Marta Anczewska z WWF.

 

 

Polecamy